سومین جلسه سوژه‌یابی تاریخ معاصر برگزار شد

آیت الله کاشانی و دکتر مصدق

سومین جلسه نشست سوژه‌یابی از تاریخ معاصر  با حضور دکتر یعقوب توکلی، کارشناس تاریخ معاصر پیرامون دوره محمدرضا پهلوی ادامه یافت

به گزارش «نسیم»، جلسه سوم نشست سوژه یابی از تاریخ معاصر در حوزه هنری، پیرامون سوژه های دوره­ی پهلوی دوم ادامه یافت.

دکتر توکلی، مورخ و کارشناس مسائل سیاسی، در ابتدا گفت: حکومت محمدرضا شاه دارای چند دوره ­ی مهم است که این تقسیم بندی ها عبارتند از: دوره ی اول از شهریور 1320 تا شروع جنبش ملی شدن صنعت نفت به سال 1329، دوره­ی دوم از پیروزی جنبش ملی  تا کودتای 28 مرداد، دوره ی سوم از کودتا تا سال 1342، مرحله بعد از  سال 42 تا سال 56 و آخرین دوره از سال 56 تا 22 بهمن 57 .

 

پاسخ قابل تامل وزیرخارجه انگلیس به خبرنگار معترض

یعقوب توکلی با اشاره به تمایل عمومی برای ملی شدن صنعت نفت، از موج عمومی که با تاکید بر قرادادهای دارسی و قراداد 1312 از چرایی استفاده­ی بیگانه از منابع نفتی سوال میکردند، سخن گفت. دکتر توکلی تدوام قرارداد های نقتی در این شرایط را برای انگلیسی ها یک مساله مهم دانست تا جایی که وقتی در سال 1327 عده ای خبرنگاران ایرانی برای گزارش تحولات بازسازی بعد جنگ جهانی به انگلستان سفر می­کنند، در جلسه ملاقات با «ارنست بوین» وزیر خارجه انگلیس یکی از خبرنگارها به نام «خلیل ملکی» با عصبانیت از او سوالاتی می­پرسد که: شما چرا در سرنوشت مردم ایران دخالت می­کنید؟ چرا دولت های ما را به خدمت خود گرفته اید؟ چرا سیاست هایتان را علیه ما اعمال می­کنید؟ چرا اجازه یک آسایش کوچک را به مردم ما نمی­ دهید؟ و... بوین در پاسخ به این سوال ملکی لبخند می­زند و می گوید: نفت، نفت، نفت! این استاد دانشگاه در ادامه افزود که این روایت در کتاب «طلای سیاه یا بلای ایران» نوشته­ی « ابوالفضل لسانی » آمده است.

متن سخنرانی شاپور بختیار به عنوان نماینده کارگران نفتی ایران را انگلیس تنظیم کرده بود

به گفته ی دکتر توکلی تا زمان تشکیل جنبش ملی صنعت نفت،  آنچه را که انگلستان از نفت ایران برداشت می­کرد سهمی نسبتا مجانی بود، به طوری که سهم یک شانزدهم  ایران از نفت  به مراتب کمتر از مالیاتی بود که  انگلیسی ها از شرکت نفت ایران دریافت می­کردند. وی افزود این فقط برداشت نفتی بود که بر اساس قراردادهای قانونی صورت می­گرفت در حالی که بعدها لوله کشی های محرمانه و غیرقانونی پیدا شد که مشخص می­کرد انگلستان از طریق اروند کنار به بصره نفت منتقل می­کرده است و در آنجا از آن بهربرداری می کرده است . علاوه بر این دولت انگلستان با پرداخت پول از درآمد شرکت نفت،  به برخی مسئولین حکومتی، وزرای اقتصاد و دارایی و مسئولین ایرانی شرکت نفت سعی در اجیر کردن این افراد داشت که غالب آن­ها پیرو سیاست های انگلیسی ها بودند و این موضوع  ثابت می کرد که دست سیاست انگلیس تنها از یک آستین خارج نمی شد.

 توکلی ادامه داد که بر همین اساس بود که وقتی به خانه­ی «ریچارد سدان» رئیس شرکت نفت حمله شد، اسنادی پیدا شد که بر دریافت حقوق اشخاصی مثل، عبدالحسین هژیر و یا رزم آرا از شرکت نفت دلالت میکرد.وی افزود: از دیگر اقدامات امنیت سازی انگلیسی ها برای شرکت نفت انگلیسی بورسیه کردن فرزندان اشخاص حکومتی در اروپا بود. به گفته­ی توکلی یکی از این افراد «شاپور بختیار » بود که به عنوان نمایندگان کارگران نفتی ایران در سازمان بین المللی کار حاضر شد که بعدها از اسناد خانه­ی سدان مشخص شد متن سخنرانی او در  به عنوان نماینده کارگران ایرانی را انگلیس تنظیم کرده بود.

مصدق به عبدالحسین هژیر گفته بود : « تو هژیری یا اجیر؟»

آغاز تحولات شکل گیری جنبش ملی شدن صنعت نفت به استناد سخنان دکتر توکلی از سال 1327 آغاز شد زمانی که  با سرگرفتن بحث های مختلفی، انگلیسی ها سعی بر تنظیم مجدد قراردادهای قبلی خود داشتند. از این رو قراردادهایی مثل «گس گل شاهیان» را مطرح می کنند و بر اثر مقاومت طیفی از نمایندگان مجلس مانند حسین مکی، دکتر مصدق،مرحوم نریمان، اله یار صالح این قرارداد به تصویب نمی رسد. به عنوان مثال به گفته­ی این کارشناس مسائل تاریخی، یکی از کارهایی که حسین مکی در جهت عدم تصویب قرارداد انجام می دهد یک سخنرانی بسیار طولانی را برای گرفتن وقت مجلس تدارک می­بیند و مجلس را تا چند روز  مشعول خودش می­کند تا نهایتا عمر مجلس پانزدهم تمام می­شود.

به گفته­ی توکلی شرکت ملی نفت ایران، انگلیس در برگزاری انتخابات مجلس شانزدهم از ورود 11 نفر کاندیدای طرفدار جنبش ملی شدن صنعت نفت به مجلس جلوگیری کرد و در ظاهر آنها رای لازم برای ورود به مجلس را کسب نکردند. گروهی هم با تحصن در دربار تلاش هایی هم برای تمدید یا ابطال انتخابات کردند اما عبدالحسین هژیر با انتخاب 20 نفر نماینده از جمع کثیر تحصن کنندگان، آنان را به دربار برد و در آنجا سرگردان گذاشت. صدای اعتراض آنان  نیز با این ترفند هژیر به جایی نرسید. دکتر توکلی در ادامه افزود: به همین خاطر بود که مصدق به عبدالحسین هژیر گفته بود : « تو هژیری یا اجیر؟»

نقش فداییان اسلام در ملی شدن صنعت نفت

دکتر توکلی در ادامه بحث خود از اقدام تاثیرگذار گروه «فداییان اسلام» در بحث ملی شدن صنعت نفت گفت و ادامه داد: وقتی که هیچکدام از  نمایندگان به مجلس نرفتند و تنها راه تغییر قرارداد که ورود به مجلس بود، صورت نگرفت، فداییان اسلام  توسط سید حسین امامی به ترور عبدالحسین هژیر اقدام کردند . امامی در یک مجلس رسمی، هژیر را با ضربات چاقو مجروح کرد و بعد از چند وزیر دربار پهلوی در بیمارستان فوت کرد. به گفته توکلی در همین زمان بود که شرایط سیاسی کشور شکل پیچیده ای به خود گرفته بود و احزاب سیاسی هر کدام به نوعی در تلاش برای به قدرت رسیدن بودند که رقابت و کشمکش های رکن یک و ستاد ارتش و تلاش­های رزم آرا برای نخست از آن جمله اند. به گفته­ی این استاد دانشگاه با ترور هژیر و وضعیت سیاسی موجود، وحشت دربار از فروپاشی، باعث تن دادن به ابطال و برگزاری مجدد انتخابات مجلس شانزدهم شد. برگزاری مجدد انتخابات باعث شد 11 نفر کاندیدای طرفدار ملی شدن نفت از آیت الله کاشانی تا دکتر مصدق  که در انتخابات اول وارد مجلس نشدند به مجلس راه پیدا کنند . توکلی در ادامه با اشاره به اینکه این وارد شدن به مجلس نتیجه فداکاری گروه فداییان اسلام بود از هجمه های گروه های روشنفکری به اقدامات مفید این گروه اظهار تاسف نمود و افزود: «گروه فداییان وسیله ای جز این اعمال برای دفاع از ملت نداشتند و اقدام آنان با گروهای تروریستی که امروز می بینیم متفاوت است».

آیا گروه فداییان اسلام برای عملیات ترور متکی به نظر فقهیان بود؟

دکتر توکلی در پاسخ به این سوال که آیا گروه فداییان اسلام برای عملیات ترور متکی به نظر فقهیان بوده است یا خیر؟ چنین گفت که در بسیاری مواقع این ترورها با حکم علما انجام می­شد. وی در این خصوص به حکم علمای نجف از جمله علامه امینی در فتوای ارتداد و قتل  شخصی مانند کسروی که علنا به ائمه­ی اطهار توهین میکرد، در آثارش ادبیات ضد شیعی فروان بود و ادعای دین جدید کرده بود اشاره کرد . این حکم بعد از گذشت مدتی به وسیله شهید نواب صفوی اجرا شد که سلاح این عملیات را شهید مدنی از هزینه ای که برای ازدواجش پس انداز کرده بود، تهیه شد.

نواب صفوی یکی سوژه های جالب و قابل بررسی در تاریخ معاصر است

یعقوب توکلی، شخصیت شهید نواب صفوی را نیز از  سوژه های بسیار جالب و قابل بررسی در تاریخ معاصر دانست که به گفته ی وی نواب کسی است که هنگام  دانش آموزی در هنرستان صنعتی تهران علیه رضا شاه تظاهرات به راه انداخت . پدر او هم کسی است که با «داور»، وزیر دادگستری وقت درگیر شده بود و او را خلع لباس و خانه نشین کرده بودند . به گفته­ی توکلی، تظاهرات بلوای نان از دیگر اقدامات جالب توجه نواب در آذر 1321 بود که به همراه دانش آموزان همراهش در اعتراض به وضعیت معیشتی مردم صورت گرفت و نتیجه­ی آن استعفای قوام  از سمت نخست وزیری، در اثر حمله به مجلس و خانه­ اش شد. قوامی که آنقدر خود را گردن کلفت می پنداشت که هر کسی به او مراجع می­کرد را مستقیم مورد خطاب نمی­داد و  مثلا با غرور به خدمتکارانش می­گفت : «این آقا چه می­گوید؟»

فتوای علامه امینی برای قتل کسروی

به گفته­ی این کارشناس مسائل تاریخی، بعد از ماجرای بلوای نان، نواب که یک جوان سال چهارمی در هنرستان بود به آبادان می­گریزد و در شرکت نفت در کنار عمویش مشغول کار می­شود . نواب در آبادان با مشاهده­ی برخی بی عدالتی ها و بی حرمتی ها به ایرانیان در شرکت نفت، در آنجا نیز تظاهراتی به راه می اندازد که مجددا باعث تعقیب قضایی او می­شود. عموی نواب که مسیر زندگی نواب را مشاهده می­کند به او توصیه می­کند که به نجف برود و در حوزه علمیه تحصیل کند. نواب سال 1332 به نجف می­رود و در آنجا چند سال مشغول تحصیل می­شود. سکونت او در  نجف با مشاهده­ی مقالات مجله پیمان پایان می­یابد و نواب برای پاسخگویی به تبلیغات منفی کسروی راهی ایران می­شود. او  بعد از مدتی با کسروی در کلوبش چندین جلسه به مناظره می­نشیند. بنا بر گفته­ی دکتر توکلی از متن این مناظرات سندی در دسترس نیست اما بنا بر بعضی نقل ها نواب در مباحث مطرح شده بر کسروی غلبه می­کند اما علی رغم اینکه در این مباحث سعی بر قول گرفتن از کسروی در جهت عدم تکرار مطالب توهین آمیزش می­کند، کسروی آزادانه و بدون هیچ محدودیتی به مقالات توهین آمیزش در مجله پیمان ادامه می­دهد. نواب در یکی از  همان روزها در بازار با کسروی درگیر می­شود و کار به دادگاه کشیده می­شود . در جلسه دادگاه بیست و چهار نفر از اعضای فداییان اسلام در دادگاه حاضر می­شوند و در آن جلسه کسروی و منشی آن را با گلوله ترور می­کنند. این افراد فتوای علامه امینی را به قاضی نشان دادند او هم که از فضای جلسه ترسیده بود حکم سبکی علیه نواب و بیست و چهار نفر داد و جلسه را ختم کرد.

 توکلی با اشاره به اینکه نواب دست خالی و بدون هیچ ابزاری چنین نهضتی اثر گذاری را پایه گذاری کرد ادامه ­ی زندگی او را  پر از  نکات جالب توجه برشمرد که متاسفانه امروز گاهی بی اساس مورد هجمه قرار می­گیرد و تهمت هایی به او نسبت داده می­شود.

 

 

رزم آرا، نخست وزیر مورد تفاهم روسیه، انگلیس و آلمان

دکتر یعقوب توکلی در ادامه بحث روند ملی شدن صنعت نفت در مورد این تلاش ها افزود:  یازده نفر طرفدار جنبش ملی شدن صنعت نفت، یک سال و چند ماه در جهت تصویب طرح ماده واحده­ ملی شدن صنعت نفت برای ارائه در صحن علنی تلاش کردند اما به دلیل کمبود چهار امضا تا رسیدن به پانزده نفر، این امر محقق نشد. توکلی این موضوع را ناشی از سیاست های پایدار انگلستان در حفظ منافعش دانست و معرفی یک نظامی به نام سرلشکر محمد علی رزم آرا برای نخست وزیری را از دیگر سیاست های سرکوبی برای مقابله با جنبش ملی دانست .این استاد دانشگاه در این زمینه افزرود: رزم آرا یکی از پدیده های نظامی زمان خودش بود که هوش